SciELO - Scientific Electronic Library Online

 
vol.67 número1On pilgrimage with biblical women in their land(s)Jesus and the law revisited índice de autoresíndice de materiabúsqueda de artículos
Home Pagelista alfabética de revistas  

Servicios Personalizados

Articulo

Indicadores

Links relacionados

  • En proceso de indezaciónCitado por Google
  • En proceso de indezaciónSimilares en Google

Compartir


HTS Theological Studies

versión On-line ISSN 2072-8050
versión impresa ISSN 0259-9422

Herv. teol. stud. vol.67 no.1 Pretoria ene. 2011

 

AGVA FESTSCHRIFT

 

Ester: Vroulike durf binne 'n manlike bestel

 

 

Lina Spies

Department of Afrikaans and Dutch, Stellenbosch University, South Africa

Correspondence to

 

 


ABSTRACT

In this article, the Book of Esther was interpreted in a way that was clearly not intended by the author. The article aimed to specifically concentrate on the motives and character traits of the personas, as revealed by their actions. The splendour and pomp of Ahasuerus's banquet reveals his ostentatious nature that Vasthi distances herself from. In spite of the apparent humiliation of losing her position as queen, she retains her dignity as a woman. Esther, on the other hand, deals with the king's appetite for pleasure by pleasing him with her sexual wiles and sumptuous meals. The royal power that she subsequently gains enables her to save her people from extinction. The male personas are shown up by their female counterparts as being obsessed by power and status. In a fierce political struggle, Haman is brought to a fall and Mordechai, a Diaspora Jew who risks his Jewishness for his ambition, replaces him as vice-roy of Persia. God's absence in the Book of Esther is explained in that God might perhaps speak through the weak, the insignificant and the humiliated or that God withdraws in silence from the political schemes of those in power.


 

 

Inleiding

Verantwoording

Ek is 'n Bybelsgevormde mens en digter. My vader het sonder om ooit 'n interpretasie of 'n sedelessie daaraan te verbind soggens en saans 'n samehangende gedeelte uit die Bybel gelees. Hy het ook nie selektief gelees nie, maar by Genesis begin met die bedoeling om te lees tot by Openbaring. Hy het inderdaad ook twee keer in sy lewe die Bybel so deurgelees. Van kleins af is ek gefassineer deur die verhaal van Ester. Veral haar durf om by die die koning te gaan pleit vir die behoud van haar volk op die gevaar af dat sy haar dood tegemoet gaan as die koning haar nie binnenooi deur sy goue septer na haar uit te steek nie, het my spanning van voorlesing tot voorlesing laat styg. Oor wie die skurke en helde was, het geen twyfel bestaan nie: Die opponent van die slegte Haman was die goeie man Mordegai, die neef en pleegvader van Ester. Die magspel en die hofintriges wat so 'n belangrike deel van die verhaal uitmaak, het by my verbygegaan en na die godsdienstige betekenis van dié Bybelboek het ek nooit gevra nie. Ek was te jonk en te naïef. Die Bybel was die 'Woord van God' en geen dominee het ooit oor die menslike outeurs van die verskillende boeke gepreek nie en die gelowiges het nooit daaroor nagedink nie.

Die Bybel het sy fassinasie vir my behou, maar ek het nie 'n naïewe leser gebly nie. My interpretasie van literêre tekste het my ook wetenskaplik toegerus om Bybeltekste te interpreteer, al is my gebrek aan kennis van die grondtale van die Bybel uiteraard 'n gebrek in dié toerusting. Meerdere letterkundiges, soos onder andere die Nederlandse literator Mieke Bal, hou hulle intensief besig met Bybeltekste en Bybelwetenskappers maak van literêre strategieë gebruik by hulle interpretasie van dié tekste. Die Bybel is die 'Boek agter die boeke' maar dit vind ook neerslag in die visuele kunste, beeldhouwerke en skilderye en musikale neerslag in operas, oratoriums en die kunslied. Die Bybel is so ingebed in die Westerse kultuur dat die neerslag daarvan nie weg te dink is uit die kunste nie.

Dit spreek egter vanself dat waar skrywers of digters se medium die woord is, hulle veral (indien hulle Bybels gevorm is) hulle nie kan losmaak van die Woord nie. So 'n skrywer is die Israeliese Meir Shalev wat sê dat hy ongelowig is, maar blywend deur die Bybel geboei word. Sy oorvertellings van verhale uit die Hebreeuse Bybel in Nederlandse vertaling, onder die titel De bijbel nu, het vir my dié bekende verhale (waaronder die verhaal van Ester) opwindend nuut gemaak. Shalev fokus op Mordegai soos die titel van sy oorvertelling te kenne gee: De trotse jood Mordechai. Mordegai is inderdaad die manlike hooffiguur in die verhaal, maar hy en Ester vorm 'n twee-eenheid sodat die fokus op hom terselfdertyd op Ester gerig is. Deur Shalev se siening van die persoon van Mordegai kom ook die karakter van Ester onder die loep. Aanvanklik het slegs Shalev se boek my gestimuleer om Ester nuut te lees, maar ek het besef dat 'n adekwate en meersydige lees van die boek die raadpleging van ander teoretiese beskouings uit ander gesigspunte noodsaak. Waar die boek haar naam dra, is ek as leser gekonfronteer met die betekenis wat sy as hooffiguur aan vrouwees gee binne die verloop van die verhaalgebeure. My beoordeling as vroulike leser van die persoon en karakter van Ester het op sy beurt uitgegroei tot 'n feministiese perspektief toe ek haar noodwendig ook moes leer verstaan binne die patriargie waarbinne sy haarself as vrou moes verwesenlik en handhaaf. Daarby het ek tot 'n eie persoonlike insig in die godsdienstige betekenis van Ester as 'n gekanoniseerde boek van die Bybel gekom.

 

Die genre

In sy bydrae tot die reeks De prediking van het Oude Testament, gee J.A. Loader 'n uitstekende en indringende struktuuranalise van die boek Ester. 'n Struktuuranalise konsentreer op die opbou van 'n narratiewe teks en interpreteer slegs die aard van die personasies en die tema van die verhaal soos wat dit struktuurmatig die outeur se bedoeling kenbaar maak. Loader se uitgangspunt is om die verhaal te bespreek soos wat dit in die verskillende perikope deur die outeur opgebou word vanaf die eksposisie tot by die punt van intrige ('plot') waardeur spanning geskep word wat in die slot oplossing vind. Die 'plot' word in Ester geïnisieer deur die konflikterende intermenslike verhoudings van die personasies binne die verhaalgebeure. Ester kan tereg as 'n novelle beskou word; 'n genre wat sy oorsprong in die Antieke wêreld gehad het. I.G. Drennan (1992:351) dateer die ontstaan van die novelle as 'kort, heg gestruktureerde narratief' in 200 BCE in Miletus en Klein Asië. Ek gaan nie hier in op die ontwikkeling deur die eeue van die genre met wisselende beklemtonings van sekere kenmerke nie, maar volstaan aanvanklik met waarop Loader konsentreer: die'vormbewustheid' as essensiële kenmerk en die beklemtoning van'wat met die mens gebeur' eerder as die menslike aard. Om te vergoed vir my onkunde van Hebreeus in die oorvertel van die verhaal maak ek staat op Loader en gebruik hoofsaaklik die teks van die Nuwe Nederlandse Vertaling van 2004 wat kennelik die oorspronklike Hebreeus op die voet volg. Ek haal soms ook aan uit die Afrikaanse Vertaling van 1933 ter wille van die bekendheid van die teks, en af en toe uit die Nuwe Vertaling, al wyk dié vertaling kennelik dikwels af van die oorspronklike Hebreeus.

Die verhaal begin met 'n konvensionele openingsformule wat die enigste histories-bekende personasie aan die leser bekendstel: die Persiese koning Xerses1 wat geregeer het in die periode 485–465 BCE (Loader 1980:15–16). Met uitsondering van die historiese Xerses wat in die Bybelboek Ahasveros genoem word, is die ander personasies en die gebeure 'gefiksionaliseerde geskiedenis': 'The book of Esther, like Ruth, is historical fiction. It was written in the postexilic period, and the setting is the Persian court' (Bellis 1994:211).

 

'n Strukturele benadering met konsentrasie op die formele elemente

Sonder omhaal begin die outeur vertel hoe buitengewoon groot die ryk was waaroor Ahasveros geregeer het en hoe hy in sy derde regeringsjaar al die hoë funksionarisse, die hoofde van die provinsies en die leër tydens 'n langdurige fees onthaal het. Ná die eerste fees vir die adel volg 'n fees vir die inwoners van die stad Susa wat die koning as setel van sy mag gekies het. Die beskrywing van die binnehof as toneel van die feesviering wil die luister van die fees beklemtoon. Die wyn het onophoudelik gevloei maar niemand is gedwing om te drink nie.

Op die laaste dag van die fees wou die koning met sy grootste sieraad spog en beveel sy sewe persoonlike dienaars om sy mooi vrou Vasti te gaan haal met die koninklike kroon op ('getooid met de koninklijke hoofdband') om voor sy gaste te verskyn sodat hulle kon sien hoe mooi sy is. Vasti weier botweg. Die koning is woedend en vra sonder versuim die raad van sy hoogste wetsgeleerde amptenare oor wat met Vasti moet gebeur. Die raad van hierdie amptenare lui dat Vasti haar nie net wangedra het teenoor die koning nie, maar teenoor alle manlike ryksgenote wat deur hulle vrouens geminag sal word as hulle te hore kom wat sy gedoen het. 'n Bevel moet dadelik uitgevaardig en vasgelê word as 'n wet van Medië en Persië (wat nie herroep kan word nie) dat Vasti se koningskap van haar weggeneem word en dat die man tuis heer en meester moet wees.

Loader se lesing laat die karakter en die motiewe van personasies buite rekening en hy wys dus die psigologiese verklaring van Vasti se weiering af omdat die outeur volgens hom nie daarin geïnteresseerd is nie: Vasti se weiering is noodsaaklik vir die opbou van die narratief; nie die rede vir die weiering nie. Die hoogtepunt van die fees is omskep in 'n antiklimaks wat die koning se woede ontketen en 'n reeks gebeurtenisse aktiveer wat die verhaal sy verdere loop laat neem. Ahasveros het sewe howelinge gestuur om Vasti te gaan haal; nou het hy weer sewe howelinge nodig om hom raad te gee en Loader (1980:22) se slotsom lui: 'De koning is een zwakkeling die door zijn dienaren gemanipuleerd wordt.'

So 'n opmerking kom wel neer op interpretasie van die karakter van Ahasveros wat uitwys dat Loader nie konsekwent net op formele aspekte konsentreer nie. Dit is wel so dat die feit dat Ahasveros besluite op ander afskuif uiters funksioneel is vir die ontwikkeling en dus vir die opbou van die verhaal. Loader se selektiewe uitwysing van karaktereienskappe van sekere personasies en die verswyging van dié van ander, verraai egter 'n sekere bevooroordeeldheid.Terwyl sy aandag op die strukturering van die verhaal gefokus is, wil hy nie 'n afleiding maak oor die rede vir Vasti se weiering nie, maar spreek hy hom wel uit oor die persoon van Ahasveros waaroor hy ongetwyfeld gelyk het. Die swak, besluitlose koning volg sy paleisbeamptes se raad dat Vasti afgesit moet word en dat deur 'n skoonheidswedstryd (wetlik deur die koning gereël) die mooiste deelnemer daaraan as koningin in Vasti se plek gekies moet word.

Die boek dra die naam van die hooffiguur, die mooi Joodse meisie Ester, met wie die leser eers kennismaak nadat haar pleegvader Mordegai (binne sy Joodse geslagsregister en as weggevoerde banneling) aan ons voorgestel is: 'Deze Mordechai was de pleegvader van Hadassa, ook Ester genoemd, die een nicht van hem was en geen vader of moeder meer had' (2:7). Ester word 'n deelnemer aan Ahasveros se skoonheidskompetisie en tot koningin in die plek van Vasti gekies. Een van die groot verdienstes van Loader se konsentrasie op die formele elemente in die verhaal is dat hy telkens verwys na die funksie van verhulling wat kan lei tot ommekeer in sy geïmpliseerde teenpool, openbaarmaking. So verbied Mordegai Ester om haar Joodse identiteit bekend te maak. Dit is 'n essensiële element in die opbou van die spanning, omdat die verswyging van Ester se Joodse identiteit nie volgehou kan word nie en aanleiding kan gee tot aktivering van die konflik wat daaraan ten grondslag lê (Loader 1980:36–37). Die laaste keer wat ons van Vasti hoor, is as Ester koningin word in haar plek en volgens Loader is dit die einde van haar funksie in die verhaal (Loader 1980:39–40).

Deur Mordegai se diens in die Koningspoort kom hy te hore van 'n komplot van twee van Ahasveros se lyfwagte, Bigtan en Teres, om hom te vermoor. Mordegai deel dit aan Ester mee en sy dra dit oor aan Ahasveros. Die moordaanslag word voorkom en die verhaal word opgeteken in die kronieke van die Persiese ryk. Getrou aan sy formele lees van die teks beweer Loader: 'De redenen voor het smeden van hun komplot blijven buiten de gezichtskring – opnieuw in overeenstemming met de techniek van die auteur die geen belang stelt in niet-functionele beweegreden' (Loader 1980:45). Wat wel funksioneel is vir die toekomstige ontwikkeling van die verhaal, is die optekening van die episode in die Persiese geskiedskrywing waarop Loader (1980:46) tereg wys.

Die derde hoofstuk van die boek word ingelui deur die mededeling dat 'ná verloop van tyd' koning Ahasveros 'n sekere Haman van wie ons intussen nog niks verneem het nie, verhef tot 'tweede in rang onder de koning – zonder dat hij iets gedaan heeft waarmee hij deze eer zou verdienen' (Loader 1980:46). Ook hier wyk Loader af van sy benaderingswyse, want hy keur in geval van die komplot van Bigtan en Teres dit goed dat die outeur hulle beweegredes verswyg, maar hier keur hy Ahasveros se verswyging van sy beweegredes vir die bevordering van Haman af. Loader se kontrastering van die uitbly van die beloning aan Mordegai vir sy weldaad (2:22–23) en die onverdiende 'beloning' van Haman (sy bevordering tot onderkoning in 3:1) kontrasteer indirek die 'slegte Haman' met die 'goeie Mordegai'. Hierdie teenstelling kan Loader egter op hierdie tydstip nog nie uit sy formele lesing van die teks motiveer nie. Die verhoging van Haman is egter uiters funksioneel omdat dit die direkte oorsaak is vir die konflik tussen hom en Mordegai. As almal in die paleispoort op bevel van Ahasveros voor Haman buig, behalwe Mordegai, lê dit voor die hand dat dit Haman se uiterste misnoeë sal wek.

Haman is aanvanklik onbewus daarvan dat Mordegai nie voor hom buig nie totdat Ahasveros se hoë amptenare hom daarop attent maak. Intussen het Mordegai aan hulle gesê dat hy 'n Jood is en hulle wil nou sien of Haman sy miskenning as onderkoning deur 'n Jood sal tolereer. Loader (1980:50) wys op die implikasie: Jode buig nie voor heidene nie. Dit lees hy in die teks in, want dit word nie eksplisiet vermeld nie. Haman is woedend en besluit om Mordegai uit die weg te ruim, maar toe hy verneem dat Mordegai 'n Jood is, sweer hy wraak op die hele Joodse volk. Hy vra Ahasveros se toestemming om 'n bevelskrif uit te vaardig om 'n volk wat versprei in sy ryk leef met hulle eie wette en hulle nie hou aan die wette van die koning nie, te laat uitroei.

As Haman volmag kry om met die Jode te doen wat hy wil, word hy binne die konteks van Jodehaters geïdentifiseer as 'Haman, de zoon van Hammedata, de nakomeling van Agag, de vijand van de Joden' (3:1). Loader (1980:58) wys op die belangrikheid van Haman se agagitiese afkoms omdat dit uitdruklik in verband gebring word met die feit dat hy die 'teenstander van die Jode' is, want hy stam af van die 'oervyand van Israel'. So word die konflik Mordegai-Haman binne die perspektief van die geskiedenis geplaas.

Dit kan so 'n knap leser as Loader nie ontgaan wat die gevolge daarvan is dat Mordegai onverwags openlik met sy volksverband vorendag kom nie, maar hy vind 'n verskoning vir Mordegai:

Mordechai is de oorzaak van het gevaar voor alle Joden en Haman maakt er een realiteit van. Waar Mordechai's beweegreden niet louter trots, maar zijn Jood-zijn is (zonder uitwerking van de religieuze ondertoon daarvan), wordt Haman door trotse hoogmoed gedreven.

(Loader 1980:51)

Dan lê Loader weer die klem op die struktuur van die verhaal: Mordegai se afkoms moet bekend word om die krisis te laat ontstaan, Ester s'n moet verborge bly om die krisis op te los (Loader 1980:54).

Op Ester rus die verantwoordelikheid om na die koning te gaan in opdrag van Mordegai en vir haar en haar volk se lewens te pleit. Dit eis van haar meervoudige optredes. Eerstens moet sy op lewensgevaar af die koning se teenwoordigheid betree, omdat hy haar nie ontbied het nie. Ahasveros kom egter weer so sterk onder die indruk van Ester se skoonheid dat hy haar ontvang en onmiddellik (getrou aan sy impulsiewe aard) beloof dat sy kan vra wat sy wil, tot die helfte van sy koninkryk, dit sal haar geskenk word. Bewus van die ondeurdagtheid van die koning se belofte en van sy liefde vir eet en drink, nooi sy hom en Haman na twee agtereenvolgende feestelike maaltye by haar uit.

Voor die tweede maaltyd volg eers die koning se slapelose nag waarin hy vra dat daar vir hom uit die kronieke van sy ryk voorgelees moet word. Soos te verwagte word daar stilgestaan by hoe Mordegai die aanslag op Ahasveros se lewe afgeweer het en dat hy nooit daarvoor vergoed is nie. Op dié kritieke oomblik en onwaarskynlike nagtelike uur staan Haman in die binnehof, kennelik omdat hy wil sorg dat Mordegai so gou as moontlik opgehang moet word sodat daar 'n einde kan kom aan sy irritasie. Maar iets totaal anders gebeur. Ahasveros vra hom wat moet gebeur met die man aan wie die koning eer wil bewys en die ydele Haman dink natuurlik dat hy die man is: Die vereerde moet, in 'n kleed wat die koning reeds gedra het, op 'n perd waarop die koning reeds gery het, oor die stadsplein gelei word deur 'n adellike ryksgenoot wat voor hom uitroep: 'Dit val elkeen te beurt aan wie die koning eer wil bewys!' (6:9). Tot sy vanselfsprekende ontsteltenis kry Haman die opdrag om die eerbetoning presies soos hy dit voorgestel het aan die 'Jood' Mordegai te bewys. Die koning dra dus op dié tydstip kennis van Mordegai se volksverband.

Haman het geen keuse nie; hy voer die koning se opdrag uit (6:11) en keer daarna treurig na sy huis terug. Tuis het sy vrou en vriende wat so gereed was om hom aan te raai om Mordegai te laat ophang, vir hom geen trooswoord nie. Hulle voorspel inteendeel dat waar hy nou reeds teen Mordegai verloor het, die oorwinnig van Mordegai as Jood en van die Joodse volk vasstaan. Waar Ahasveros nou weet dat hy sy lewe aan 'n Jood te danke het en nie-Jode oortuig geraak het dat die Jode sal oorwin, het Loader nie ongelyk nie dat die werking van 'n verborge ordende mag veronderstel kan word (Loader 1980:99). Die woorde van Haman se vrou en vriende dat hy ongetwyfeld die onderspit teen Mordegai sal delf, is nog nie nie koud nie of die koning se dienaars arriveer om Haman onmiddellik te kom haal vir die tweede feesmaal by Ester.

Tydens die tweede feesmaal kom Ester vorendag met die dood wat haar en haar mense in die gesig staar deur 'n beplande volksmoord. As sy die vinger wys na Haman wat saam met hulle aan tafel is as die booswig wat vir die plan verantwoordelik is, begewe die koning hom woedend na die paleistuin. By sy terugkeer kry hy die indruk dat Haman wat smekend by Ester op die rusbank neergeval het, besig is om haar aan te rand. Die verdagte tafereel laat sy woede opnuut ontvlam en as hy van die eunug aan diens hoor van die galg wat Haman intussen vir Mordegai opgerig het, laat hy Haman daaraan ophang.

Inderdaad kry Haman hier die straf wat hy verdien. Hy was inderdaad soos Meir Shalev tereg sê nie van die begin af 'n Jodehater nie; hy het dit deur Mordegai se oneerbiedige optrede teenoor hom geword (Shalev 1995:118). Ook was hy nie sonder meer sleg in vergelyking met Mordegai nie wie se twyfelagtige eerbaarheid Shalev ook uitwys. Hy dra egter sy misnoeë oor een Jood wat tot 'n verterende haat ontwikkel, op die hele Joodse volk oor; 'n psigologiese geneigdheid wat algemeen-menslik is. Op briljante wyse toon Loader verder aan in watter opsigte Ester as Wysheidsboek beskou kan word deur die karaktereienskappe wat veral Haman as persoon kenmerk.

Eers openbaar Haman, wanneer hy vir die tweede feesmaal by Ester uitgenooi is, sy oormoedige selfvertroue as hy teenoor sy vrou en vriende spog met sy geweldige rykdom, sy groot aantal seuns, sy hoë posisie en sy tweede uitnodiging na Ester. Loader (1980:85) wys op hierdie grootdoenerigheid as 'n tipiese menslike kenmerk wat in die Wysheidsliteratuur onder die loep kom: 'Haman is het type van de overmoedige: overmoed en vals zelfvertrouwen zijn kenmerken van een dwaas.' Loader noem verskillende bewysplase uit Spreuke waaronder die volgende twee: 'Die weg van 'n dwaas is reg in sy eie oë, maar die wyse lui