SciELO - Scientific Electronic Library Online

vol.49 issue2Colonial names of countries in Africa before and after uhuru"Rather a virgin than a widow": Two Latin erotic poems attributed to Anna Maria van Schurman (1607-1678) author indexsubject indexarticles search
Home Pagealphabetic serial listing  

Services on Demand



Related links

  • On index processCited by Google
  • On index processSimilars in Google


Tydskrif vir Geesteswetenskappe

On-line version ISSN 2224-7912
Print version ISSN 0041-4751

Tydskr. geesteswet. vol.49 n.2 Pretoria  2009


Poolse compendia over Zuid-Afrika in het begin van de 20 eeuw: De Aesopische uitweg


Polish accounts of South Africa in the beginning of the 20th century: An Aesopian undercover



Pawel Zajas

Adam Mickiewicz-Universiteit, Poznan. University of Pretoria, Pretoria (research fellow)




This paper focuses on the historical accounts of South Africa published in Polish at the time of the Second Anglo-Boer War. That period was marked by the most intense European interest for South Africa. The Polish response to the Anglo-Boer conflict was no less animated, with its own specific social-historical background. Between 1795-1918, as a result of the partitions of Poland by three powerful neighbours: Russia, Prussia (later Germany) and the Austro-Hungarian Empire, the country was missing from the map of Europe. It was in the Russian occupation zone in Warsaw that the support for the fighting Boers was most clearly visible. In the German and the Habsburgian sectors, the publicity of the conflict was much more balanced. A hypothetical defeat of the English posed a threat of further strengthening the political status of Germany, which would be likely to exert an adverse effect on the fate of Poland. In all three partition zones, however, the context of the attempts at the liberation of the small Boer Republics and their uprising against the British Empire was compared to the subjugation of Poland. The comparisons were conducted in a subtle and careful manner, particularly in the Russian and German zones where the preventive censorship was the strictest. Since any direct call for the preservation of the national identity would have been too dangerous, writers imposed their own restrictions on their texts, evading interference on the side of an official censor. In this way, the Anglo-Boer War became a perfect ersatz for the expression of the idea of liberation. Polish writers applied a specific code of communication, the Aesopian language, in order to depict similarities between Poles and Boers. Lev Loseff defined this specific strategy as "a special literary system, one whose structure allows interaction between author and reader at the same time that it conceals inadmissible content from the censor".
The Aesopian style of writings on the Polish-South African connection will be illustrated here on the basis of two books on South Africa published shortly after the outbreak of the Second Anglo-Boer War and intended to make Polish readers familiar with the history of the Boer Republics and the background of the British-Boer conflict. The first book, Transvaal and the Boers (1899), was an adaptation based on a publication of a German philologist and specialist in the field of African languages, August Seidel, and originally printed in 1898. The introduction to this volume, which constitutes the basis for the analysis in this paper, was written by Julian Ochorowicz. The second book under scrutiny here - The Boers and Kruger: An outline of the history of Transvaal (1900), written by Zugmunt Siupski, was a response to the Polish version of the aforementioned publication by Seidel. Both authors aimed at offering a history class to Polish readers. The Polish translation of Seidel (with the introduction by Ochorowicz) and Slupski's book were published in the initial stage of the Anglo-Boer War when the Boers still had a hypothetical chance of victory. Thus an aim unattainable for the Poles, the dream of liberation was about to come true in South Africa. Siupski's book in particular utilized the South African history as a cover to a secure presentation of certain contents. The author applied some historical similarities in his interpretation of the past of both countries, thus creating a kind of a transnational, Polish-Afrikaner mythology. In line with Siupski's understanding, the subjugated, freedom-loving Poles and Afrikaners had once made a pact with God (the chosen people ideology) but they had violated it and lost its advantages through internal hostility (anarchistic nobility in Poland in the 17th century, political conflict in Transvaal after the foundation of the Transvaal Republic). Both peoples were punished for their sins and sacrificed on the altar of history, as the author puts it, using a biblical metaphor. However, there still existed, according to Siupski, a chance to retrieve the lost national identity. The chance was to be located in patriotism and the attachment to mother-tongue. In the case of Siupski's book, as mentioned above, the history of South Africa is only used as a camouflage for the author's support of the fight for the victory of certain ideals and values.

Key words: Anglo-Boer War, history of Poland, liberation movements, accounts of South Africa, historiography, Aesopian language, national mythology, national identity, Polish-South African historical parallels

Trefwoorden: Anglo-Boerenoorlog, geschiedenis van Polen, onafhankelijkheidsbewegingen, compendia over Zuid-Afrika, historiografi e, Aezopische taal, nationale mythologie, nationale identiteit, Pools-Zuid-Afrikaanse historische parallellen



Full text available only in PDF format.




Borkowska, Grazyna & Jacek Wójcicki (red.). 2001. Pogranicza literatury: ksiega ofiarowana Profesorowi Januszowi Maciejewskiemu na Jego siedemdziesieciolecie. Warszawa: Instytut Badan Literackich.         [ Links ]

Borkowska, Grazyna. 2001. Wschodniosc, rosyjskosc, orientalnosc. Porzadkowanie pojec, in: Borkowska & Wójcicki 2001: 272-281.         [ Links ]

Bujnicki Tadeusz & Janusz Slawinski (red.). 1977. Problemy odbioru i odbiorcy. Wroclaw: Ossolineum.         [ Links ]

Czerminski, Marcin. 1890. Szkice cywilizacji Afryki Poludniowej. Kraków: Wydawnictwo Missyj Katolickich.         [ Links ]

Huigen, Siegfried. 1996. De weg naar Monomotapa. Nederlandstalige representaties van geografische, historische en sociale werkelijkheden in Zuid-Afrika. Amsterdam: Amsterdam University Press.         [ Links ]

Janion, Maria. 2006. Niesamowita slowianszczyzna. Fantazmaty literatury. Warszawa: Wydawnictwo Literackie.         [ Links ]

Kapuscinski, Ryszard. 1993. Imperium. Warszawa: Czytelnik.         [ Links ]

Kostecki, Janusz & Malgorzata Rowicka. 2006. Granice wolnosci slowa w zaborze rosyjskim w latach 1865-1904. Wykaz publikacji polskojezycznych zakwestionowanych oraz dopuszczonych do obiegu przez carskq cenzure zagranicznq. Band 2. Warszawa: Biblioteka Narodowa.         [ Links ]

Lésniewski, Michal. 2001. Wojna burska. Warszawa: Semper.         [ Links ]

Loseff, Lev. 1984. On the Beneficence of Censorship. Aesopian Language in Modern Russian Literature. Vert. Jane Bobko. München: O. Sagner in Kommission.         [ Links ]

Martuszewska, Anna. 1977. Porozumieniez czytelnikiem. (O ezopowym" jezyku powiesci pozytywistycznej), in: Bujnicki en Slawinski 1977, 197-213.

Ochorowicz, Julian. 1899. Przedmowa, in: Seidel (1899: 3-8).         [ Links ]

PSB. 1978. Polski Slownik Biograficzny. Band 23. Wroclaw: Zaklad Narodowy im. Ossolinskich.         [ Links ]

PSB. 1999. Polski Slownik Biograficzny. Band 39. Wroclaw: Zaklad Narodowy im. Ossolinskich.         [ Links ]

Rehman, Antoni. 1881. Echa z poludniowej Afryki. Lwów: Gebrynowicz i Schmidt.         [ Links ]

Rehman, Antoni. 1884. Szkice z podrózy do Poludniowej Afryki odbytej w latach 1875-1877. Warszawa: Gebethner i Wolff.         [ Links ]

Said, Edward. 1978. Orientalism. New York: Pantheon Books.         [ Links ]

Seidel, August. 1898. Transvaal, die Südafrikanische Republik. Historisch, geographisch, politisch und wirtschaftlich dargestellt. Berlin: Allgemeiner Verein für Deutsche Literatur.         [ Links ]

Seidel, August. 1899. TranswaaliBoerowie. Vert. Wlodzimierz Trampczynski, inleiding Julian Ochorowicz. Warszawa: Drukarnia Bibioteki Dziel Wyborowych".         [ Links ]

Skorupa, Ewa. 1996. Verbotene Druckschriften in Deutschland. Polnische Druckschriften 1850-1932. Vaduz: Topos.         [ Links ]

Skorupa, Ewa. 2004. Polskie symbole kulturowe przed sqdem pruskim 1871-1914. Kraków: Universitas.         [ Links ]

Szlanta, Piotr. 2000. Opinia publiczna Królestwa Polskiego wobec wojny burskiej, Przeglqd historyczny 4: 535-550.         [ Links ]

Thompson, Ewa. 2000. Trubadurzy imperium. Literatura rosyjska i kolonializm. Vert. Anna Sierszulska, Kraków: Universitas.         [ Links ]

T'Sjoen, Yves. 2007. Achter de trommels: het Afrikaner nationalisme als bouwsteen voor het ideologische discours van de Vlaamse Beweging (ca. 1875-1921), Werkwinkel 2: 51-76.         [ Links ]

Waldstein, Maxim. 2003. Nowyj markiz de Kiustin, ili polskij trawielog o Rossii w postkolonialnom procztienii, [2.02.2008].         [ Links ]



1 De Poolse Delingen waren de verdelingen van het Poolse grondgebied tussen Rusland, Pruisen en Oostenrijk, die aan het eind van de 18de eeuw geleidelijk een eind aan het bestaan van de Poolse staat maakten. Voor de Pruisische koning Frederik II was de dreigende Russische overheersing van geheel Polen de aanleiding met Rusland en Oostenrijk te onderhandelen over de opdeling van een deel van het Poolse territorium in het licht van de internationale constellatie (Turkenoorlog). In augustus 1772 kwam het tot de Eerste Poolse Deling: Pruisen verkreeg West-Pruisen (zonder Danzig), Oostenrijk Galicië en Rusland een strook territorium in het noordwesten van het huidige Groot-Rusland en het noordoosten en oosten van Wit-Rusland. Een halfjaar later volgde de Tweede Poolse Deling. Hiertoe vormden internationale verwikkelingen de aanleiding: de Pruisische koning Frederik Willem II moest tot actievere deelneming aan de oorlog tegen Frankrijk in bondgenootschap met Engeland, Oostenrijk en Rusland worden bewogen. Op 21 jan. 1793 sloten Pruisen en Rusland - zonder Oostenrijk - het delingsverdrag. Het eerstgenoemde land verwierf Danzig, Thorn, de provincie Posen en het gebied ten zuiden daarvan, dat later bij 'Congres-Polen' werd gevoegd, Rusland de rest van het huidige Wit-Rusland, het oostelijk deel van Polen (in de staatsgrenzen van 1921), alsmede het noordwesten van de huidige Oekraïne. In oktober 1795 werd wat er nog van Polen overgebleven was bij de Derde Poolse Deling, door de drie aangrenzende mogendheden geannexeerd. Pruisen verkreeg het zgn. Nieuw-Oost-Pruisen (met o.a. Warschau en Bialystok), Oostenrijk een gebiedsdriehoek met als basis de noordelijke grens van Galicië, Rusland het leeuwendeel: Litouwen, het zuidwesten van Letland - het hertogdom Koerland - en het gebied ongeveer ten oosten van de lijn Grodno-Rovno.
2 "Aesopische stijl" is een manier waarop de betekenis van de tekst naar de lezer wordt overgebracht. De term is terug te voeren op de Griekse koning Aesopus aan wie men de naar hem genoemde fabelen toeschrijft. In die fabelen maakte hij gebruik van stereotiepe dierenfiguren die een allegorische voorstelling van menselijke tekortkomingen waren. In de Poolse literatuurwetenschap (alsook in andere Oost-Europese literaturen) wordt de "Aesopische stijl" als term gebruikt voor een allegorische of zinspelende uiting met als doel de beperkingen van de politieke censuur (in tijden van Poolse Delingen en tussen 1945 en 1989) te omzeilen. Lev Loseff definieert Aesopische taal als "a special literary system, one whose structure allows interaction between author and reader at the same time that it conceals inadmissible content from the censor" (Loseff 1984:x).
3 Alle Poolse citaten zijn door mij [P.Z.] vertaald.
4 De onevenwichtigheid van macht en kennis was één van de hoofdkenmerken van het Russische kolonialisme. Terwijl westerse imperia beide factoren konden accumuleren, beschouwden zich de door Rusland bezette landen als superieur op cultureel niveau. Deze onverholen minachting voor Rusland was in de negentiende eeuw zo sterk dat een Duitse russofiel, August von Haxthausen, die op kosten van de tsaar Nikolaas I door Rusland reisde, moest constateren: "De meeste door Rusland onderdrukte landen beschikken over culturen die de meerdere zijn van die van hun veroveraar" (Thompson 2000:29). Daarbij mikte hij op Finland, de Baltische landen, Georgië en Polen. Het beeld van Rusland dat gevormd werd in Polen in tijd van de zogenaamde Poolse Delingen leek dus in hoge mate op orientalistische beschrijvingen van de islamitische wereld die o.a. door Edward Said (1978) werden geanalyseerd. Dit beeld werd nog verscherpt tijdens de Pools-Russische oorlog (1920): het Europese Polen gingen toen volgens de officiële propaganda vechten tegen Moskouse barbaren uit het oosten. Na 1945 veranderde deze representatie ondanks de sterke communistische censuur niet al te drastisch. Grazyna Borkowska (2001) onderzocht in deze context de werken van naoorlogse Poolse historici die door middel van termen zoals "Russisch", "oosters", "oriëntaal" geen plaats voor Rusland vonden in de in Europa heersende politieke en culturele orde. Maar ook Ryszard Kapuscinski - het boegbeeld van de Poolse reportage - maakt in zijn schetsen over de uit elkaar vallende Sovjet-Unie, Imperium (1993), gebruik van de retorische figuren die men telkens tegenkomt in de beschrijvingen van het mysterieuze Oosten (zie hiervoor Janion 2003:230-235, Waldstein 2003)
5 Meer over Theal en zijn rol in de Afrikaanse historiografie zie Huigen 1996:104.
6 Slupski zette zich herhaaldelijk in voor het gebruik van het Pools als onderwijsmedium in het Pruisische deel van Polen. In 1901 vond in de stad Wrzesnia (Wreschen), niet ver van Posen, op grond van de nieuwe taalregeling (alle vakken, ook godsdienst, moesten in het Duits worden onderwezen) een schoolstaking plaats. De daaropvolgende strafvonnissen lokten in heel Europa protesten uit. Slupski deed er een uitgebreid verslag van in het door hem opgerichte satirische tijdschrijft Bocian ("De ooievaar") waardoor hij tot een gevangenisstraf van zes maanden werd veroordeeld.



Pawel Zajas is docent In de School of English (Deparment of Dutch and South African Studies) aan de Adam Mickiewicz Universiteit In Poznan (Polen) en research fellow aan de Universiteit van Pretoria in Zuid-Afrika. Hij onderricht Nederlandse en Afrikaanse taal en literatuur, alsook literaire theorie. In 2008 publiceerde hij een boek Postkolonialne imaginarium poludniowoafrykanskie literatury polskiej i niderlandzkiej ("Een postkoloniale Zuid-Afrikaanse imaginarium van de Poolse en Nederlandse literatuur"). Het boek gaat over de ambivalente verhouding tussen postkoloniale theorie en de Midden- en Oost-Europese literaturen, in het bijzonder de toepassing hiervan op de (post)koloniale verhouding tussen Polen en de Nederlandse ex-koloniale gebieden, met name Zuid-Afrika. Hij publiceerde talrijke artikels over de representatie van Zuid-Afrika in de Poolse en Nederlandse literatuur. Sinds 2006 is hij adjunct-redacteur van Werkwinkel. Tijdschrift voor Nederlandse en Zuid-Afrikaanse Studies.

Pawel Zajas is assistant professor in the School of English (Department of Dutch and SouthAfrican Studies) Adama Mickiewicz University in Poznan, Poland and research fellow of the University of Pretoria, where he teaches Dutch and Dutch and Afrikaans literature. In 2008 he published a monograph Postkolonianle imaginarium poludniowoafrykanskie literatury polskiej i niderlandzkiej ("A South African Postcolonial Imaginarium in Dutch and Polish Literature") dealing with the ambiguous relationship of the postcolonial theory with Central and Eastern Europe, and in particular focusing on the possibility of its application to the postcolonial relations of Poland, the Netherlands and South Africa. He has published extensively on accounts of South Africa in Polish and Dutch literature. Since 2006 he has worked as associate editor to Werkwinkel. A Journal of Low Countries and South African Studies.

Creative Commons License All the contents of this journal, except where otherwise noted, is licensed under a Creative Commons Attribution License